Lirycznie, chociaż często poważnie

21 lutego 2022

Wieszcz, który układa wszystko po mistrzowsku

“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza jest swoistym zespoleniem epiki, liryki i dramatu, zamkniętym w dwunastu księgach pisanych trzynastozgłoskowcem. Opowiada nie tylko o zwyczajach i tradycjach polskiej szlachty, ale pokazuje w jaki sposób podejmowano się walki z zaborcą, kultywowano obyczaje i pielęgnowano czystość języka oraz jak ważnym było stawanie w obronie kraju. Całość rozgrywa się w czasie kampanii napoleońskiej, która daje nadzieję na pokonanie Moskali i wiarę w odizolowanie się od wpływów rosyjskich. Poza polityką mamy też historię o miłości, a właściwie kilku. Zarówno tych szczęśliwych, jak i tragicznych, bolesnych i nie do końca przemyślanych w skutkach.

Naszą podróż do idyllicznej krainy rozpoczynamy od powrotu tytułowego bohatera w rodzinne strony. Dwudziestolatek przyjeżdża na prośbę stryja, który chce, by ten przejął po nim gospodarstwo i błyskawicznie się ustatkował. Młodzieńcowi nie podoba się ten pomysł, ponieważ chciałby jeszcze zażyć uroków życia i oddać się zabawie. Kilka dni, które spędzi w lipcu w Soplicowie nie tylko zmienią jego podejście do sprawy, ale też rzucą nowe światło na sylwetkę jego ojca, o którym nie wiedział do tej pory zbyt wiele.

Zakochany Jacek, walczący ksiądz

Najbardziej dualistyczną postacią epopei jest ojciec Tadeusza, Jacek, który w młodości, mimo wielkiego patriotyzmu był uznawany za szlachcica porywczego, nie do końca godnego zaufania oraz popadającego w nadmierną agresję. Mężczyzna zmieni się po tym, gdy zakocha się z wzajemnością w córce hrabiego – Ewie. Bohater nie wie, że decyzja Stolnika odnośnie jego ewentualnego małżeństwa zmieni jego życie na zawsze. Pod jej wpływem Jacek, paliwoda i awanturnik, jeszcze raz podda się swojej porywczej naturze.

Po dokonanej przemianie, już jako ksiądz Robak, będzie nakłaniał do patriotycznych aktów. Wierzy, że może jeszcze dokonać czegoś dobrego, chce, by jego grzechy z przeszłości zostały mu wybaczone. Sprawy komplikują się po powrocie do Soplicowa, gdzie czeka na niego spotkanie z Gerwazym, który nade wszystko pała do niego nienawiścią.

Miłość do kraju, ojczyzny i tradycji

Ponadczasowa opowieść o narodzie

Adam Mickiewicz, tworzący w epoce romantyzmu, nade wszystko ukochał sobie tematykę narodowo-wyzwoleńczą, odwołując się też często do motywów przyrody oraz tworząc bohaterów werterowskich, zakochujących się raz, najczęściej tragicznie, co wpływa na ich decyzyjność i postępowanie. Synkretyzm epopei “Pan Tadeusz” zauważany jest nie tylko w warstwie formalnej, gdzie połączono elementy epiki, liryki i dramatu. To również zbiór najważniejszych elementów epoki, które autor chciał przekazać w prostej, rymowanej formie. Prostej dla czytelnika, który z łatwością łapie melodię opowieści. Trudnej w wykonaniu, ponieważ wyważenie tekstu w formie trzynastozgłoskowca jest doprawdy nie lada wyzwaniem.

Tytułowy bohater jest synem Jacka Soplicy, najlepiej i najciekawiej skonstruowanej, skrajnej postaci. Jacek jest zarówno oddanym patriotą jak i awanturnikiem. Potrafi płomiennie i szczerze przemawiać, ale miewa też momenty rozpusty i folgowania. Jest oddany damie swojego serca i chce zdobyć ją z poszanowaniem tradycyjnych zasad, ale oburza się, gdy ta droga zostaje zablokowana. Soplica uspokoi się poniekąd po wydarzeniu, które spowije go na wiele lat cieniem hańby, po którym sam będzie wyznaczał sobie karę. Doskonale wie, że nie będzie mógł wrócić do poprzedniego życia i zasad, dlatego tworzy nowe, bardziej surowe dla siebie, ale w ogromnym stopniu przydatne dla społeczeństwa.

Jaki ojciec, taki syn?

Tadeusz nie ma w sobie nic z porywczości ojca, ale charakteryzuje go to, że stara się robić wiele rzeczy na pokaz, by przypodobać się w towarzystwie. Początkowo jest niezdolny do podjęcia decyzji, zwłaszcza w sferze miłośnej, co doprowadza go do teatralnej wręcz rozpaczy. Niemniej jednak słucha się starszyzny, potrafi wyciągać wnioski i rozumie, jak ważnym jest udział w kampanii napoleońskiej. Potrafi oddać się sprawie, nie bacząc na konsekwencje. Jako pierwszy zauważa sprawę chłopów, których zamierza uwłaszczyć. Jego przyszła żona, którą wybierze, będzie z niego naprawdę zadowolona.

Porywy wojenne, porywy serca

Epopeja o wielkich czynach

“Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza (Tania Książka) uznawany jest za najważniejszy utwór polskiej literatury romantycznej. Przekrojowo przechodzi przez wszystkie założenia epoki: od indywidualizmu i buntu bohaterów, poprzez działania narodowo-wyzwoleńcze, aż do idealizacji miłości i niezrozumienia przez otoczenie. Jego bohaterowie są zawsze chętni do działań, oddani sprawie, a damy nieśmiałe lub nad wyraz doświadczone i odważne – każda z nich kochliwa. Początkowo w tle, później na pierwszym planie, rozgrywa się sprawa polska w rytmie kampanii napoleońskiej, która właśnie wybiera się na Rosję. To ogromna nadzieja na wydostanie się spod buta zaborcy, chęć partycypacji  oraz pewność zwycięstwa. Wszystko przeplatane jest tradycjami i obyczajami oraz bardzo sprytnymi próbami obejścia zakazów odnoszących się do używania polskiego języka w przestrzeni publicznej.

Tytułowy bohater powraca do rodzinnego dworku po zakończeniu studiów w Wilnie. Ma dwadzieścia lat, marzenia o tym, by trochę odpocząć i oddać się zabawie. Stryj, który go wychowywał, ma zupełnie inne plany, ponieważ marzy mu się, by Tadeusz przejął gospodarstwo i znalazł sobie żonę. To drugie zalecenie trochę bardziej mu się spodoba, ale wyłącznie w kontekście poznawania nowych kobiet. Dwie z nich, Telimena i Zosia, spowodują rozdarcie wewnętrzne bohatera, który wpadnie w prawdziwe miłosne tarapaty.

Tradycja i wolność

Jacek Soplica, brat Sędziego i ojciec Tadeusza, przedstawiony jest w retrospekcjach i nieciekawych, naznaczonych złością i pogardą opowieściach Gerwazego. Po odmowie Stolnika, którego córkę chciał poślubić, dokona czynu, który w całości położy się cieniem nie tylko na nim, ale na całym jego rodzie. Zmuszony do ucieczki poprzysięgnie sobie, że powróci tu kiedyś, szukając przebaczenia.

Losy Jacka dotykają pośrednio lub bezpośrednio niemal każdego mieszkańca Soplicowa. Jego konsekwencja w działaniu, zwłaszcza po przemianie moralnej, zasługuje na najwyższe uznanie.